Historia

14.03.2017

Historia archidiecezji częstochowskiej 1925-2011


 1. Geneza utworzenia Częstochowskiego Kościoła partykularnego

Powstanie niepodległej II Rzeczypospolitej otworzyło możliwości reorganizacji ustroju Kościoła na ziemiach polskich po latach zaborów. Przygotowywane przez przedstawicieli episkopatu projekty tych zmian zawierały koncepcję ustanowienia w Częstochowie stolicy biskupiej, co ostatecznie zaaprobował konkordat podpisany w 1925 r.

Wielkie znaczenie miasta w życiu religijnym ojczyzny kształtowało się pod wpływem teologicznego przesłania Jasnogórskiej Ikony. Szczególnym momentem były pielgrzymki do tego miejsca polskich władców i koronacja wizerunku Czarnej Madonny koronami papieskimi w 1717 r. oraz pamięć o ślubach lwowskich (1656) króla Jana II Kazimierza Wazy, który obrał Maryję za Królową Korony Polskiej. W okresie niewoli narodowej upowszechnianie się pobożności Maryjnej i towarzyszący temu aspekt patriotyczny doprowadziły do głębokiego rozwoju kultu Bogurodzicy Dziewicy. Objął on wszystkie ówczesne zabory jednocząc Polaków. W wolnej ojczyźnie liczne uroczystości o wymiarze ogólnonarodowym, gromadzące rzesze wiernych na Jasnej Górze w Częstochowie, wymagały w tym miejscu stałej obecności przedstawiciela Episkopatu Polski. Tymczasem diecezja włocławska czyli kaliska, na obszarze której znajdowało się miasto Częstochowa należała do najbardziej rozległych, a jej biskup rezydował w odległym  Włocławku. Sprostanie wyzwaniom duszpasterskim stawało się dla rządcy tego Kościoła partykularnego coraz trudniejsze. Ówczesny biskup diecezjalny, Stanisław Zdzitowiecki, zlecił od 1917 r.  stałe rezydowanie w Częstochowie biskupowi pomocniczemu Władysławowi Krynickiemu. Sytuacja ta trwała do ogłoszenia w Polsce nowej bulli cyrkumskrypcyjnej z 25 października 1925 r. Powstanie diecezji częstochowskiej, w pierwszych miesiącach, nie rozwiązało jednak tego problemu. Administratorem apostolskim został bowiem biskup S. Zdzitowiecki, który ustanowił 21 listopada 1925 r. na tym obszarze wikariuszem generalnym i oficjałem sądu  diecezjalnego biskupa W. Krynickiego.

 

2. Organizacja podstaw diecezji częstochowskiej przez biskupa Teodora Kubinę (1926-1951)

Dopiero 2 lutego 1926 r. rządy w diecezji objął pierwszy biskup częstochowski Teodor Kubina spełniając na tym obszarze obowiązki wynikające ze sprawowania pontyfikaliów, władzy zwyczajnej nauczania i wypełniania czynności: kapłańskich, administracyjnych i sądowniczych. W swoim herbie umieścił on wizerunek Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski oraz dwa młoty symbole pracy górniczej i hutniczej. Motywy te miały podkreślać więź z terenami, na których przyszło mu pełnić biskupie posługiwanie. Jego dewizą herbową stały się słowa: MISEREOR SUPER TURBAM. Nowopowstała, mocą bulli papieża Piusa XI Vixdum Poloniae unitas (25 października 1925 r.), diecezja częstochowska otrzymała z diecezji włocławskiej czyli kaliskiej 11 dekanatów (bolesławicki, brzeźnicki, częstochowski, gidelski bez parafii Koniecpol, gorzkowicki, kłobucki, mstowski, praszkowski, radomszczański, wieluński i wieruszowski) obejmujących 125 parafii oraz parafię Grzymalina Wola (obecnie Łękińsko), którą przyłączona do dekanatu gorzkowickiego. Także z diecezji kieleckiej przekazano dla nowego Kościoła partykularnego z siedzibą w Częstochowie obszary 4 dekanatów (będzińskiego, sączowskiego, zawierciańskiego i żareckiego), w których było 48 parafii. W okresie międzywojennym pierwszy biskup częstochowski utworzył jeszcze dwa nowe dekanaty: dąbrowski i częstochowski podmiejski oraz 30 placówek duszpasterskich. Wybuch II wojny światowej podzielił teren diecezji częstochowskiej na trzy strefy okupacyjne. W ramach „Kraju Warty” znalazły się 62 parafie przynależące do dekanatów: wieluńskiego, brzeźnickiego (bez parafii Jedlno i Lgota Wielka) oraz z dekanatu gorzkowickiego parafia Kleszczów i Łękińsko. Parafie przynależące do dekanatów położonych na zachód od Częstochowy i teren Zagłębia Dąbrowskiego włączono do Okręgu Śląskiego, a stolica biskupstwa oraz parafie dekanatów na wschód od niej (razem 62), weszły w skład Generalnego Gubernatorstwa. Biskup mógł się poruszać tylko po Generalnej Guberni, a do połowy 1941 r. także po Gau Oberschlesien. W okresie okupacji na tych terenach erygował też kilka ekspozytur, filii i wikarii wieczystych, z których po zakończeniu działań wojennych na skutek braku kapłanów uległy likwidacji ośrodki w Górze Włodowskiej, Kotowicach, Popowie i Prusciku. Na obszarze Kraju Warty 6 października 1941 r. aresztowano duchowieństwo i inteligencję. Kościoły zostały zamknięte, z wyjątkiem świątyni w Rudzie. W wieluńskim na posługę duszpasterską zezwolono dwóm kapłanom: ks. Józefowi Pruchnickiemu i ks. Józefowi Kubicy. Po wyzwoleniu 30 stycznia 1946 r. biskup T. Kubina dokonał nowej reorganizacji terytorialnej w diecezji częstochowskiej decydując o utworzeniu 16 pełnoprawnych parafii z dawnych ekspozytur oraz powołując 3 nowe ekspozytury. Obszar diecezji podzielił na 22 dekanaty. Powstały także struktury ponaddekanalne – komisariaty: będziński, częstochowski, wieluński. Od tego momentu erygował jeszcze 6 nowych placówek duszpasterskich.

Czynności pontyfikalne przez ponad 10 lat na obszarze całej diecezji częstochowskiej biskup T. Kubina spełniał osobiście. Dopiero od 18 października 1936 r., przez siedem i pół roku, mógł liczyć na biskupa pomocniczego Antoniego Zimniaka. Po jego śmierci (23 stycznia 1943 r.), do 28 października 1944 r. znów był w tym zdany na siebie. Potem wspierał go w obowiązkach wynikających z władzy święceń biskupich biskup pomocniczy Stanisław Czajka.

Obok jednostek kościelnej administracji terytorialnej, biskup T. Kubina tworzył instytucje diecezjalne. We władzy rządzenia i sądownictwa pomagali mu księża zatrudnieni w kurii diecezjalnej i sądzie diecezjalnym oraz konsultorzy diecezjalni – z braku kapitulnych katedralnych. Od pierwszych lat istnienia diecezji działało też Koło Księży Prefektów zrzeszające nauczycieli religii ze szkół powszechnych i średnich. Urzędowym Organem Kurii Diecezjalnej w Częstochowie były wydawane od 1 kwietnia 1926 r. „Wiadomości Diecezjalne” oraz inne wydawnictwa: „Kalendarze Liturgiczne” (rubrycele), a także „Katalogi diecezjalne” (schematyzmy). Od tegoż roku zaistniało Stowarzyszenie Samopomocy Kapłanów mające za cel wspieranie księży ubogich, chorych i potrzebujących. Ważnym narzędziem duszpasterskim dla diecezji był Ilustrowany Tygodnik Katolicki „Niedziela”, którego pierwszy numer ukazał się 4 kwietnia 1926 r. Jednym z pierwszych stowarzyszeń religijnych w diecezji częstochowskiej była Liga Katolicka, która została zatwierdzona przez władze państwowe 10 czerwca 1927 r. Miała ona być ośrodkiem koordynującym  i zrzeszającym istniejące w diecezji organizacje katolickie. Natomiast w 1930 r., gdy biskupi polscy zatwierdzili jednolity dla wszystkich diecezji statut i regulamin Akcji Katolickiej przejęła ona zadania działającej dotąd w diecezji częstochowskiej Ligii Katolickiej. Od 1934 r. ukazywał się drukiem wydawany przez tę organizację „Czyn Katolicki”. Dla podtrzymania wiary katolickiej w Polakach wyjeżdżających na sezonową pracę zarobkową za granicę biskup T. Kubina założył Stowarzyszenie Wychodźstwa Polskiego pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski. Zadbał także o kształcenie kandydatów do kapłaństwa. Od października 1929 r. rozpoczęło działalność Częstochowskie Seminarium Duchowne w Krakowie mające siedzibę w klasztorze OO. Bernardynów, przy ul. Bernardyńskiej 1. Do własnego budynku, przy sąsiedniej posesji, na ul. Bernardyńską 3 przeniesiono się od października 1930 r. Alumni tegoż seminarium studiowali zarazem na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Biskup. T. Kubina utworzył 1 września 1932 r. Prywatne Gimnazjum Męskie im. T. Kościuszki Diecezji Częstochowskiej w Wieluniu działające do 1939 r. Wydało ono pokaźną liczbę wychowanków, którzy później ukończyli seminarium duchowne w Krakowie. W latach 1934-1935 trwała też budowa Domu Księży Emerytów w Częstochowie przy ul. 3 Maja. Było to hospicjum dla księży nie mogących spełniać czynności duszpasterskich z powodu choroby lub wieku. Ważniejsze wydarzenia duszpasterskie w latach 1928-1939 to zorganizowanie 7 kongresów eucharystycznych w poszczególnych częściach diecezji: Częstochowie, Sosnowcu, Wieluniu, Radomsku, Dąbrowie Górniczej, Kłobucku i Zawierciu. Dalsze inicjatywy przerwała II wojna światowa. Podczas okupacji hitlerowskiej Niemcy zakazali drukowania pism diecezjalnych, wyrzucili seminarium duchowne z własnego budynku i zakazali działalności wszystkim stowarzyszeniom katolickim. Czas restauracji miał nastąpić po wyzwoleniu. Od 8 kwietnia 1945 r. znów zaczęła ukazywać się Niedziela będący doskonałym narzędziem religijnej formacji duchowieństwa i wiernych, tym razem mając zasięg ogólnopolski. Rzeczywistość powojenna była jednak budowana w Polsce pojałtańskiej, w której rządziła Polska Partia Robotnicza, a od grudnia 1948 r. Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Aktywna działalność katolicka biskupa T. Kubiny była odtąd nie tylko tłumiona. Musiał on zmagać się z okolicznościami  więzienia księży oraz początkami wschodzącego ruchu „księży patriotów”. W kwietniu 1948 r. na terenie diecezji częstochowskiej poczynając od Zagłębia Dąbrowskiego (parafie: Grodziec i Gołonóg) miało miejsce usuwanie religii ze szkół. Liczba szkół, w których uczono tego przedmiotu systematycznie malała. W tej sytuacji trzeba było organizować nauczanie religii w kościołach, zakrystiach, plebaniach, kaplicach i po domach prywatnych. W maju 1950 r. odbyła się ostatnia matura w Gimnazjum i Liceum „Nauka i Praca” prowadzonym przez Zgromadzenie Sióstr Najświętszego Imienia Jezusa w Częstochowie, co zapoczątkowało proces likwidacji szkolnictwa wyznaniowego na tym terenie. W warunkach represji z dniem 30 stycznia 1950  r., zakończył swoją działalność jedyne funkcjonujące po wojnie stowarzyszenie Caritas Diecezji Częstochowskiej, inne bowiem rozwiązano już pod koniec 1949 r. Wiadomości Diecezjalne po zakończeniu działań wojennych wychodziły tylko przez cztery i pół roku (sierpień 1945-grudzień 1949). Po zamknięciu pisma kapłanom wysyłano informacje w postaci okólników pisanych na maszynie. Ważniejszym wydarzeniem religijnych w okresie powojennym było uroczyste poświęcenie (konsekracja) katedry pw. Świętej Rodziny w Częstochowie (29 października 1950 r.), którego dokonał biskup T. Kubina. Dnia 13 lutego 1951 r., w wieku 71 lat zmarł organizator diecezji częstochowskiej i jej pierwszy biskup T. Kubina. Do czasu powołania nowego pasterza dla tego Kościoła partykularnego administrował nim biskup pomocniczy S. Czajka.

 

3. Rządy biskupa Zdzisława Golińskiego (1951-1963)

W dniu 17 czerwca 1951 r. uroczysty ingres do katedry odbył biskup Zdzisław Goliński pełniący dotąd urząd biskupa koadiutora w diecezji lubelskiej. W herbowym zawołaniu umieścił słowa CRUX VICTORIA, a w polu tarczy herbowej krzyż łaciński na trójkątnej podstawie, na tle fal wodnych. Na początku jego biskupiej posługi diecezja liczyła 3 komisariaty, 22 dekanaty, 191 parafii i 24 ekspozytury. Drugi biskup częstochowski w 1951 r. zmienił nazwę komisariatów na okręgi, ustanowił na ich czele, w miejsce komisarzy, wizytatorów parafii dziekańskich, a w 1962 r. utworzył czwarty okrąg ponaddekanalny – radomszczański. Sieć dekanalną zreorganizował w 1957 r. erygując dwa nowe dekanaty: Częstochowa II i Sosnowiec II. Podczas kilkunastu lat zarządzania diecezją w państwie socjalistycznym udało mu się utworzyć 27 nowych placówek duszpasterskich, a w miejsce działających ekspozytur powołać pełnoprawne parafie. Łącznie erygował 51 parafii. Jego działalność w tym zakresie była jednak ograniczona obowiązującym od 1956 r. dekretem o organizowaniu i obsadzaniu stanowisk kościelnych, który zakładał konieczność zgody administracyjnych władz państwowych na powołanie parafii.

Pontyfikalia biskup Z. Goliński dzielił z biskupem pomocniczym S. Czajką, a od 8 stycznia 1961 r. jeszcze z drugim biskupem pomocniczym Stefanem Barełą.  W uświetnianiu Służby Bożej w biskupim kościele katedralnym mógł liczyć na członków kapituły katedralnej erygowanej (5 sierpnia1951 r.), na jego prośbę, przez papieża Piusa XII mocą bulli Peropportunae sane. Kapitulni z tego gremium, w miejsce konsultorów diecezjalnych, wspierali odtąd rządcę diecezji w kierowaniu Kościołem partykularnym. Władzę rządzenia biskup Z. Goliński realizował także na zwołanym po raz pierwszy w historii diecezji częstochowskiej synodzie diecezjalnym, który obradował w dniach 28-29 września 1954 r.

Drugi biskup częstochowski rozbudował również Kurię Diecezjalną wydzielając w niej wydziały: ogólny, duszpasterski i nauczania wiary. Sąd Biskupi obsadzony został wykwalifikowanymi pracownikami, co znalazło uznanie w sądach kościelnych w Polsce i w Rocie Rzymskiej. Po likwidacji w 1954 r. Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, na którym kształcili się alumni diecezji częstochowskiej zostało zorganizowane w gmachu wyższego seminarium  przy ul. Bernardyńskiej w Krakowie Studium Domesticum. Jego wykładowcami byli księża pochodzący z diecezji częstochowskiej. Biskup Z. Goliński sam wiązany ze środowiskiem naukowym KUL, jako profesor tej uczelni, starał się zapewnić Częstochowskiemu Kościołowi partykularnemu dużą liczbę księży po specjalistycznych studiach. Systematycznie wysyłał duchowieństwo do KUL oraz innych uczelni w kraju i za granicą, propagując także rozwój nauki, co było nie tylko jednym z priorytetów, ale też charakterystycznym rysem jego biskupiego posługiwania. W trosce o powołania kapłańskie od 1 września 1951 r. rozpoczęło działalność Seminarium Duchowne Diecezji Częstochowskiej-Wydział Przygotowawczy w Częstochowie przy ul. Paulińskiej 10/12, a od kolejnego roku szkolnego działało zaledwie przez trzy lata [Niższe] Seminarium Duchowne Diecezji Częstochowskiej w Wieluniu. Równocześnie były to pierwsze lata funkcjonowania Kościoła w czasach PRL-u. Stosunkami państwo-religie zajmował się powołany 19 kwietnia 1950 r. Urząd do Spraw Wyznań. Skutkiem tej polityki było czasowe zawieszenie wydawanych drukiem „Wiadomości Diecezjalnych”. Tym samym ograniczono właściwy przepływ informacji między księżmi, a hierarchią Kościoła w Polsce. Ich substytutem miał być przekazywany maszynopis „Okólnika” docierający od władzy diecezjalnej do każdego dekanatu. W miejsce pisanych na maszynie okólników udało się uzyskać zezwolenie (18 październik 1951 r.) na wydawanie tego typu informacji na powielaczu, choć w latach 1954-1956 wrócono do okólników. Dopiero 27 marca 1957 r. uzyskano zezwolenie na ponowne wydawanie „Wiadomości Diecezjalnych”, które od 1958 r. nosiły nazwę „Częstochowskie Wiadomości Diecezjalne”. Od 1953 r. rozpoczął się okres obowiązywania dekretów o obsadzaniu stanowisk kościelnych, co zmieniło znacznie politykę personalną każdego Kościoła partykularnego, a w diecezji częstochowskiej skutkowało wymuszeniem na biskupie Z. Golińskim odwołania z urzędu m.in. oficjała Sądu Biskupiego ks. Alojzego Jatowtta. Nadal ograniczano kult religijny, księży więziono, stosowano różne represje, m.in. finansowe wobec instytucji kościelnych, jak też duchowieństwa. W diecezji częstochowskiej  podczas  posługi biskupiej Z. Golińskiego były ogromne trudności związane z budownictwem sakralnym. Powrót religii do szkół odbył się na fali tzw. odwilży październikowej w grudniu 1956 r., jako przedmiotu nieobowiązkowego dla tych uczniów, których rodzice będą sobie tego życzyli wyrażając swą wolę na piśmie. Ostatecznie jednak ustawa sejmowa od roku szkolnego 1961/1962 wyeliminowała całkowicie religię ze szkół publicznych. Katecheza przyparafialna natomiast została obwarowana licznymi przepisami. Zostały też zamknięte prowadzone przez siostry zakonne szkoły katolickie.

Warunki duszpasterskie w tej fazie socjalizmu okazały się wyjątkowo trudne. Duchowieństwo i wierni diecezji częstochowskiej nie mogli już liczyć na pomoc w postaci Tygodnika Katolickiego „Niedziela”, którego ostatni numer ukazał się 15 marca 1953 r. Biskup Z. Goliński nie trwając w bezczynności znów postawił na rozwój kultu. Na jego prośbę papież Jan XXIII (22 czerwca 1962 r.) nadał katedrze częstochowskiej tytuł bazyliki mniejszej. Koncepcje odnowy powszechnego Kościoła docierały do diecezji dzięki udziałowi drugiego biskupa częstochowskiego w I Sesji Soboru Watykańskiego II (11 październik-8 grudnia 1962 r.) W dniu 6 lipca 1963 r. zmarł nagle biskup Zdzisław Goliński. Podczas trwającego niemal 6 miesięcy wakatu diecezją kierował jako wikariusz kapitulny, biskup pomocniczy S. Czajka.

 

4. Posługa biskupa Stefana Bareły (1964-1984)

Dewizą herbową trzeciego biskupa częstochowskiego Stefana Bareły stało się wyrażenie: VERITATI ET CARITATI umieszczone na tarczy herbowej przedstawiającej w polu krzyż na tle zstępującej gołębicy – symbolu Ducha Świętego. Przyszło mu je jednak realizować w czasach państwa socjalistycznego traktującego religię, jako wroga systemu. Trzeci biskup częstochowski zastał więc diecezję częstochowską podzieloną na 24 dekanaty i 242 parafie, z których niektóre wielkomiejskie liczyły nawet do 30 tysięcy mieszkańców. Reorganizację terytorialną mógł bez większych przeszkód kontynuować jedynie na poziomie ponadparafialnym. W 1970 r. utworzył dekanat wojkowicki, a 16 lutego 1975 r. 12 nowych dekanatów: częstochowski III, działoszyński, kłomnicki, kodrąbski, łazowski, myszkowski, olsztyński, pajęczański, porajski, rozprzański, strzemieszycki, truskolaski. Równocześnie zniesiono dekanaty chełmski i siemkowicki. Dnia 2 lutego 1982 r. ustanowił 6 regionów duszpasterskich: Częstochowski I, Częstochowski II, Radomszczański, Wieluński, Zagłębiowski i Zawierciański w miejsce dotychczasowych 4 okręgów. Z kolei 25.11.1983 r. została zmieniona sieć dekanalna w diecezji częstochowskiej. Liczba dekanatów pozostała taka sama, natomiast reorganizacji uległy granice tych struktur. Biskup S. Bareła utworzył też podczas swojej biskupiej posługi 100 nowych placówek duszpasterskich: parafii, wikariatów terenowych i rektoratów. Na koniec jego działalności diecezja liczyła 327 parafii i wikariatów terenowych. Przy tym w 1967 r. nazwy niektórych parafii zostały zmienione na skutek zmian w terenowej administracji państwowej miast i wsi. Proces powoływania tzw. wikariatów terenowych przez władzę diecezjalną w latach 1964-1984 przeżywał swoje apogeum. Był obejściem ustawodawstwa państwowego, ale też skutkował nieuznawaniem tych struktur przez administrację cywilną. Wikariusz terenowy, pozostający w formalnej łączności z proboszczem macierzystej parafii stopniowo się jednak usamodzielniał. Wciąż ogromnym wyzwaniem było stworzenie bazy  dla przyszłej parafii, a więc uzyskanie lokalizacji i wydanie pozwolenia na budowę kościoła oraz innych obiektów duszpastersko-katechetycznych. Trzeci biskup częstochowski S. Bareła musiał zmierzyć się też z problemem katechizacji przyparafialnej kładąc nacisk na tworzenie sal nie tylko w siedzibie parafii, ale tez w dalszych jej miejscowościach organizując w tych punktach naukę religii. Przy wzroście demograficznym, który objął także tereny diecezji częstochowskiej, dotychczasowa liczba kościołów i parafii wobec zjawiska wyżu stawała się niewystarczająca na bieżące potrzeby. Tę lukę w pewnym sensie mogły wypełniać nowobudowane sale katechetyczne, bądź budynki parafialne adaptowane do tych celów. Dzięki zaangażowaniu biskupa S. Bareły, w 1984 r działało w całej diecezji  817 punktów katechetycznych, w których katechizowało 692 katechetów.

Trzeci biskup częstochowski S. Bareła przy sprawowaniu czynności pontyfikalnych mógł liczyć na dwóch biskupów pomocniczych (biskupa S. Czajkę, który zmarł 4 lipca 1965 r., od 7 lutego 1965 r. na nowo powołanego biskupa Tadeusza Szwagrzyka i od 30 stycznia 1966 r. biskupa Franciszka Musiela), a od 31 grudnia 1978 r. na trzeciego – biskupa Miłosława Kołodziejczyka. Obok kapituły katedralnej w rządach diecezją pomagały mu od 1970 r. Rada Kapłańska i Rada Duszpasterska. Widząc nowe problemy duszpasterskie zdecydował się na zwołanie drugiego synodu diecezjalnego w Częstochowie (8 stycznia 1976 r.)

Biskup S. Bareła, jako uczestnik drugiej (3 września-4 grudnia 1963) trzeciej (14 wrzesnia-21 listopada 1964 r.) i czwartej (14 września-08 grudnia 1965 r.) sesji Soboru Watykańskiego II, po jego zakończeniu przystąpił do realizacji zamierzeń koncyliarnych w diecezji częstochowskiej. Każdego roku organizował Dni Soborowe dla księży, na które zapraszał teologów i publicystów z Polski z prelekcjami przybliżającymi główne idee koncyliarne. Wprowadzenie w diecezji nowych obrzędów Mszy św. i sakramentów opracowanych na  polecenie Vat. II poprzedzały specjalne kursy, na których księża uczyli się je sprawować. Poznawali ducha i sens odnowionej Liturgii. Nauka soborowa do księży, sióstr zakonnych i ludzi świeckich miała docierać dzięki powołanemu w 1966 r. Sekretariatowi Dokumentacji Soborowej, który w wyniku reorganizacji przekształcał się w studium, instytut, a od 3 maja 1981 r. w Instytut Teologiczny w Częstochowie. Uczelnia ta stała się odtąd ważnym ośrodkiem teologicznym w Częstochowie. Do niej 21 listopada 1983 r. zostało przyłączone Diecezjalne Studium Życia Rodzinnego. Równocześnie 08 października 1970 rozpoczęło działalność Tirocinium Pastorale dla diakonów i prezbiterów pięciu pierwszych roczników święceń. Od 1973 r. zaczęły wychodzić Częstochowskie Studia Teologiczne. Biskup Stefan Bareła powołał też 04 sierpnia 1980 r. Seminarium Naukowe Teologów Diecezji Częstochowskiej, które od 18 lutego 1997 r. jest Sekcją Polskiego Towarzystwa Teologicznego w Krakowie. Po uzyskaniu pozwolenia wojewody częstochowskiego (28 marca 1981 r.),  podjęto czynności związane z budową Wyższego Seminarium Duchownego w stolicy biskupstwa – Częstochowie. Przy tym od jesieni 1965 r. do 1979 trzeci biskup częstochowski musiał zmagać się z problemem poboru alumnów do wojska, których droga powołaniowa na skutek indoktrynacji państwa socjalistycznego mogła być zagrożona. Z kolei we wrześniu 1979 r. rozpoczęto budowę na ulicy Pułaskiego-Starucha (obecnej ks. Popiełuszki) trasy szybkiego ruchu odcinając tym samym Jasną Górę od pozostałej części miasta i pozostawiając dla pielgrzymów i mieszkańców Częstochowy podziemny tunel. Jako pasterz maryjnej diecezji nie mógł przemilczeć tych zamierzeń mających zakłócić i utrudnić ruch pielgrzymkowy do narodowego sanktuarium. Odtąd trwały długotrwałe protesty ze strony Diecezji i organizowane akcje sprzeciwu zakończone zasypaniem tunelu.

Wydarzeniem religijnym były podczas rządów biskupa S. Bareły centralne obchody Millennium chrztu Polski na Jasnej Górze (1966 r.), uroczystości milenijne diecezji częstochowskiej z udziałem Episkopatu Polski w Sosnowcu (20-21 maja 1967), w 1973 r. w Wieruszowie odbyły się uroczystości 300-lecia śmierci O. Augustyna Kordeckiego oraz pierwsza (4-6 czerwca 1979) i druga (18-21 czerwca 1983 r.) pielgrzymka papieża Jana Pawła II do Polski i jego pobyt w Częstochowie. Rozwój Kultu Bożego na terenie Ziemi Wieluńskiej miała uświetniać reerygowana 20 października 1965 r. przez papieża Pawła VI bullą Rationabile obsequium kapituła kolegiacka w Wieluniu. Zasłużonym dla Kościoła częstochowskiego księżom biskup mógł nadawać w nagrodę przypisane do niej godności kanonickie i prałackie, co znacznie usprawniło politykę personalną licznego duchowieństwa. Nowe perspektywy dla duszpasterstwa końca XX w. przynosi w Polsce rodzący się ruch Solidarności. 6.08.1981r. ukazał się pierwszy numer wznowionego Tygodnika „Niedziela”, a od 24 stycznia 1983 r. mogło zaistnieć Częstochowskie Wydawnictwo Diecezjalne „Regina Poloniae”.

Rozwój kultu Matki Bożej w diecezji maryjnej odzwierciedlały: Koronacja figury Matki Bożej w Leśniowie k/ Żarek (13 sierpnia 1967 r.), koronacja figury NMP Anielskiej w Dąbrowie Górniczej (19 maja 1968 r.), koronacja Obrazu NMP Pocieszenia w Wieluniu (7 września 1971 r.) Od 24 czerwca 1979-12 października 1980 r. miało miejsce w parafiach diecezji Nawiedzenie Kopii Cudownego Obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej. Rok 1982 obchodzono jako jubileusz 600-lecia  Cudownego Obrazu Matki Bożej na Jasnej Górze, a w 1983 r. Kopia Obrazu nawiedzała diecezję częstochowską z racji tegoż jubileuszu i Roku Odkupienia.  Zaskoczeniem, przy tej aktywności trzeciego biskupa częstochowskiego, była wiadomość o jego chorobie.  Po kilku miesiącach, 12 lutego 1984 r. biskup S. Bareła zmarł. Przez kilka miesięcy diecezją administrował biskup pomocniczy T. Szwagrzyk.

 

5. Diecezja i archidiecezja częstochowska w czasach czwartego biskupa częstochowskiego Stanisława Nowaka (1984-2011)

W diecezji częstochowskiej, na fali „solidarnościowych” zrywów, posługę rozpoczął 8 grudnia 1984 r. biskup Stanisław Nowak. Przy sprawowaniu pontyfikaliów pomagali mu biskupi pomocniczy – do 1992 r. F. Musiel, T. Szwagrzyk, a M. Kołodziejczyk do 1994 r. oraz od 1993 r. Antoni Długosz i od 2000 r. Jan Wątroba. W konsekwencji dokonujących się w ostatniej dekadzie XX w. przemian społeczno-politycznych w Polsce ten Kościół partykularny został podniesiony 25 marca 1992 r. mocą bulli Totuus Tuus Poloniae Populus wydanej przez papieża Jana Pawła II do godności archidiecezji, a czwarty biskup częstochowski stał się pierwszym metropolitą nowo ustanowionej prowincji kościelnej, której patronką została Najświętsza Maryja Panna Częstochowska (25 października 1994 r.) Arcybiskup Metropolita Stanisław Nowak, 29 czerwca 1992, w bazylice św. Piotra w Rzymie otrzymał z rąk Ojca św. Jana Pawła II paliusz. Na maryjny charakter jego działalności wskazuje przyjęty do biskupiego herbu wizerunek Matki Bożej Częstochowskiej umieszczony w prawej części, pod krzyżem dzielącym tarczę w słup, a w lewym polu zawołanie: IUXTA CRUCEM TECUM STARE. Ta dewiza określała konsekwentne dążenia do dynamizmu duszpasterskiego urzeczywistniającego się w powstawaniu nowych wspólnot parafialnych. W dniu objęcia diecezji przez biskupa S. Nowaka diecezja liczyła 36 dekanatów, 303 parafie, 24 wikariaty terenowe i 15 ośrodków duszpasterskich przygotowanych do powołania tam parafii. Dnia 26 sierpnia 1985 r. miał miejsce reorganizacja sieci dekanatów. W wyniku tych zmian diecezja częstochowska została podzielona na 45 dekanatów. Do 1989 r. biskup S. Nowak utworzył 21 wikariatów terenowych (z czasem  stały się one pełnoprawnymi parafiami) i 38 parafii. Nazwy niektórych parafii uległy zmianie. Dnia 25 sierpnia 1990 r. powstał dekanat koziegłowski. Liczba parafii przed nową cyrkumskrypcją Kościoła w Polsce liczyła w tych dekanatach 401 parafii.

Po podniesieniu biskupiej stolicy Częstochowy do godności archidiecezji podzielone dotąd na 6 regionów duszpasterskich terytorium Częstochowskiego Kościoła partykularnego zostało znów zrestrukturyzowane. W wyniku tego powstały 4 regiony duszpasterskie: częstochowski, radomszczański, wieluński i zawierciański z 31 dekanatami. Następnie został erygowany dekanat Podwyższenia Krzyża Świętego w Częstochowie (26 listopada 1998 r.), dekanat miedźnowski (14 stycznia 1999 r.) św. Antoniego z Padwy w Częstochowie (25 grudnia 1999), św. Stanisława BM w Mokrsku (25 grudnia 1999) oraz mykanowski (1 września 2011). Po przemianowaniu na archidiecezję było na tym terytorium 281 parafii i 2 rektoraty. W latach 1992-2011 biskup S. Nowak utworzył jeszcze 31 parafii (w tym jedną personalną) oraz 1 rektorat.

Podczas posługi czwartego biskupa częstochowskiego S. Nowaka otwarła się możliwość jakościowo nowego duszpasterska w polskich warunkach. Po transformacji ustrojowej, w 1989 r. i podpisaniu przez rząd tzw. ustaw kościelnych, mogły bowiem wznowić swoją aktywność stowarzyszenia katolickie. Od 1 stycznia 1990 r. rozpoczęła swoją działalność  „Caritas Diecezji Częstochowskiej”. Jednak troska o ubogich i potrzebujących była domeną Kościoła także w czasach głębokiego socjalizmu. Dnia 06.12.1989 biskup Stanisław Nowak poświęcił Dom Samotnej Matki i Dziecka w Żarkach Mieście, jedno z dzieł II Krajowego Kongresu Eucharystycznego. W tym też dniu uruchomiono pierwszą stołówkę wydającą obiady dla najbardziej potrzebujących, przy bazylice katedralnej. Następne stołówki zaczęły służyć biednym: od 08 grudnia 1989 r. – w Domu Dzieła Bożego Miłosierdzia przy ul. Pałczyńskiego 58 w Częstochowie, od 23 grudnia 1989 r. – w parafii św. Józefa w Częstochowie, od 8 lutego 1990 r. – w parafii św. Lamberta w Radomsku, od 15 lutego 1990 r. – w parafii Wniebowzięcia NMP w Sosnowcu, od 20 lutego 1990 r. – dla młodzieży akademickiej w Sosnowcu przy ul. Krzywej. Dnia 06 listopada 1999 miało miejsce poświęcenie Domu Dobroczynności „Caritas” w Częstochowie przy ul. Staszica 5. Pod jego kuratelą w 2011 r. działały: przytuliska, schroniska i noclegownie oraz myjnia i przebieralnia dla bezdomnych, a w okresie zimowym ogrzewalnia, magazyny żywności i odzieży oraz kuchnie w Częstochowie, Radomsku i Zawierciu. Ponadto prowadzono Stację Opieki Pielęgniarskiej, Biuro Pośrednictwa Pracy, kilka świetlic środowiskowych, Centrum Wolontariatu, Ośrodek Opiekuńczo-Adopcyjny i Ośrodek Wypoczynkowy. Arcybiskup S. Nowak poświęcił też – Okna Życia przy ul. Św. Kazimierza w Częstochowie prowadzone przez SS Służebniczki Starowiejskie od 28 grudnia 2008 r. i od 25 marca 2010 r. w Wieluniu u SS. Antoninek przy ul. Szkolnej 4. Problem społeczny związany z reformami w kraju znalazł swoje odzwierciedlenie w erygowanym 28 kwietnia 2002 r. Arcybiskupim Komitecie Wsparcia Bezrobotnych Archidiecezji Częstochowskiej. Poza tym rozwijały tu swoją  działalność także inne stowarzyszenia katolickie. W dniu 10 maja 1995 r. została powołana Archidiecezjalna Rada Ruchów i Stowarzyszeń Religijnych – Akcja Katolicka, a 24 listopada 1996 Akcja Katolicka Archidiecezji Częstochowskiej. Od 1991 r. zdynamizowało swoją działalność duszpasterstwo młodych, co było owocem VI Światowego Dnia Młodzieży, jak też możliwości działania na tym terenie, od 01 grudnia 1990, Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży.

Rozwój Kultu Bożego w regionach duszpasterskich, w których nie było kapituł arcybiskup S. Nowak ubogacił powołując 28 października 2000 r. Kolegiacką Kapitułę Radomszczańską pod wezwaniem Św. Jadwigi Królowej przy kościele św. Lamberta w Radomsku, jednocześnie podniesionym do godności kolegiaty, a 27 grudnia 1992 ustanowił Kolegiacką Kapitułę Zawierciańsko-Żarecką przy kościele (podniesionym 29 czerwca 2009 r. do godności bazyliki mniejszej)  św. Apostołów Piotra i Pawła w Zawierciu.

25 lat posługi czwartego biskupa częstochowskiego zaowocowało też konkretnymi inicjatywami. Dla upamiętnienia II Krajowego Kongresu Eucharystycznego, który odbył się w 1987 r. ustanowił on od 1 stycznia 1988 r. nieustanną adorację Najświętszego Sakramentu w całej diecezji, zarządził zorganizowanie VIII Archidiecezjalnego Kongresu Eucharystycznego (22-29.10.2005 r) , a także lokalnych kongresów: w Radomsku, Kłobucku, Myszkowie, Gorzkowicach, Zawierciu, Blachowni, Wieluniu i Częstochowie. W parafiach, w których powstała kaplica całodziennej adoracji Najświętszego Sakramentu powołał parafialne oddziały Archidiecezjalnego Bractwa Eucharystycznego. Pielęgnowanie kultu pasyjnego przejawiało się upowszechnianiu kalwarii w Wąsoszu, Praszce, Bęczkowicach-Pociesznej Górce oraz w sanktuarium św. Ojca Pio na Przeprośnej Górce k/ Częstochowy. Z kolei rozwój kultu maryjnego przejawiał się w uroczystościach, w których papieskie korony zostały nałożone na obraz Matki Bożej w Myszkowie-Mrzygłodzie (25 sierpnia 1996 r.), Pajęcznie (28 maja 2005 r.) i Bęczkowicach (08 września 2007 r.) Własnym autorytetem przeprowadził koronację wizerunków NMP w Mstowie (30 lipca 2000), w Dankowie (25 maja 2002 r.), Kłobucku (31 maja 2004 r.) i w Rudzie (24 września 2006 r.) i Rozprzy (14 listopada 2009 r.). Zainicjował dekanalne pielgrzymki chorych, które corocznie odbywają się na przełomie września i października. W parafiach wprowadził trzyletnią katechezą przygotowującą do bierzmowania.

W okresie jego posługi miały miejsce wznowienie (27 lutego 1985 r.) i zakończenie II Synodu Częstochowskiego (23 listopada 1986 r.), przeniesienie siedziby Wyższego Seminarium duchownego z Krakowa do Częstochowy (03 październik 991 r.), powstanie pierwszej w Polsce Katolickiej Rozgłośni Radiowej „Fiat”, która zaczęła działać w Częstochowie od 03 maja 1992. Początki Radia „Fiat” sięgają VI Światowego Dnia Młodzieży (10 sierpnia 1991 r.) kiedy zaczęło funkcjonować z inicjatywy ks. Mariana Dudy, jako radio służące sprawo tego Dnia. Z kolei 14 grudnia 1991 biskup S. Nowak poświęcił Diecezjalny Dom Rekolekcyjny „Święta Puszcza” w Olsztynie służący duchowieństwu i licznym grupom świeckich. Przy Instytucie Teologicznym w Częstochowie 31 maja 1993 ustanowił Archidiecezjalne Kolegium Teologiczne, mające za zadanie „integralną, pogłębioną i systematyczną formację katechetów świeckich i zakonnych”, a 14 września 2000 r. powołał Studium Duchowości Chrześcijańskiej i Studium Katolickiej Nauki Społecznej. Od roku akademickiego 2006/2007 przy Instytucie Teologicznym działały struktury okołoinstytutowe. Obecnie są to: Podyplomowe Studia Pastoralne dla Kapłanów, Podyplomowe Studia Doskonalenia Katechetów, Archidiecezjalne Studium Życia Wewnętrznego, Studium Liturgiki i Muzyki Kościelnej, Studium Ewangelizacji Medialnej, Studium dla Świeckich Współpracowników Duszpasterstwa, Studium Rzemiosła Artystycznego, Szkoła Katedralna-Uniwersytet Otwarty. Zabytkowe zbiory dotyczące dziejów tego partykularnego Kościoła zostały zgromadzone w otwartym  20 kwietnia 1998 r. Muzeum Archidiecezji Częstochowskiej im. Biskupa Teodora Kubiny. Natomiast rozwój informatyzacji życia przełożył się na otwarcie internetowej strony archidiecezji częstochowskiej redagowanej przez ks. Józefa Mielczarka (9 czerwca 1999 r.) W trosce o studencką społeczność Częstochowy powołał pierwszą w Polsce personalną parafię akademicką (12 marca 2004).

Do ważniejszych wydarzeń religijnych, jakie miały miejsce podczas posługi czwartego biskupa częstochowskiego należały:  pielgrzymki papieży: Jana Pawła II (1987, 1991, 1997,1999) i Benedykta XVI (2006 r.) zatrzymujących się w Częstochowie, VI Światowy Dzień Młodzieży w Częstochowie (14-15 sierpnia 1991 r.), kongresy maryjne i mariologiczne organizowane w Częstochowie w 1990 i 1996 r., I Diecezjalny Kongres Trzeźwości (07 marca 1991), oraz Akt Zawierzenia Archidiecezji Częstochowskiej Najświętszej Maryi Pannie (25 marca 1993), a w dniach 15-28 października 1995 Nawiedzenie Figury Matki Bożej z Fatimy w Archidiecezji Częstochowskiej (Jasna Góra – Polska Stacja Światowej Peregrynacji). Z kolei 13 czerwca 1999 Ojciec Święty Jan Paweł II podczas VII Pielgrzymki Apostolskiej do Polski, w Warszawie, na Placu Józefa Piłsudskiego, dokonał beatyfikacji (w gronie 108 Męczenników) Sług Bożych Ks. Ludwika Rocha Gietyngiera (ur. 16 VIII 1904 r., Żarki, zm. 30 listopada 1941 r., Dachau, proboszcz parafii Św. Tekli w Raczynie) i Ks. Maksymiliana Binkiewicza (ur. 21 lutego 1908 r., Żarnowiec, zm. 24 czerwca 1942 r., Dachau, proboszcz parafii Św. Rocha w Konopnicy). Są oni pierwszymi błogosławionymi w dziejach Kościoła Częstochowskiego. Ojciec Święty wyznaczył 12 czerwca jako dzień Ich liturgicznego wspomnienia. Trzecią błogosławioną została w dniu 5 marca 2000 r. siostra Maria Kanuta Józefa Chrobot (ur. 22 maja 1896 r., Raczyn) wspominana w Kalendarzu Liturgicznym 4 września wśród 11 sióstr Nazaretanek Męczennic z Nowogródka. W okresie 30 listopada 2002-30 listopada 2003 miała miejsce peregrynacja Obrazu Jezusa Miłosiernego w Archidiecezji Częstochowskiej. Obraz Nawiedzenia poświęcił 13 listopada 2002 r. Jan Paweł II podczas audiencji generalnej w Rzymie. W dniach 22-29 października 2005 odbył się VIII Archidiecezjalny Kongres Eucharystyczny w Częstochowie po hasłem „Panie, zostań z Ludem Bożym Archidiecezji Częstochowskiej” na zakończenie Roku Eucharystii i w roku 80-lecia Diecezji Częstochowskiej. Z kolei Rok św. Pawła owocował pielgrzymką wszystkich parafii do kościołów stacyjnych i lekturą listów Apostoła Narodów. Natomiast w roku duszpasterskim 2010-2011 we wszystkich parafiach i wspólnotach archidiecezji częstochowskiej peregrynował Krzyż z relikwiami Krzyża Świętego, do którego wierni przygotowywali się przez misje.

************

Dzieje zbawienia toczące się przez 86 lat na obszarze diecezji (1925-1992) i archidiecezji częstochowskiej (1992-2011) zapisały kolejne karty przeszłości w historii i Tradycji tak tego Kościoła partykularnego, jak też powszechnego. Otwarły także nowy rozdział dziejów powstałej w 1992 r. metropolii częstochowskiej. Wydarzenia te dokonywały się pod wpływem działalności biskupów diecezjalnych, którzy na mocy sukcesji apostolskiej sprawowali na tych terenach swoją władzę zwyczajną. W jej realizowaniu pomagali im biskupi pomocniczy oraz ustanowione kanonicznie organy i urzędy.

 

Opracował: Ks. dr hab. Paweł Wolnicki

Kuria Metropolitalna Al. NMP 54, 42-200 Częstochowa 34 324 10 44, 34 324 96 28; fax: 34/ 365 11 82
Sekretarz Księdza Arcybiskupa: ks. Mariusz Trojanowski, 34 324 33 75, sekretarz @ archiczest . pl
Kuria czynna: poniedziałek, wtorek, środa, piątek – g. 9.00 – g. 13.00; czwartek – g. 11.00 – 13.00; g. 14.00 – 16.00. W soboty i niedziele Kuria jest nieczynna.